قنات، کانالی زیرزمینی است که توسط انسان حفر می‌شود. از این ساخته دست بشر برای جمع‌آوری آب شیرین و انتقال آن به سطح زمین برای مصارف کشاورزی، انسانی و دامی استفاده می‌شود. نام این کانال زیرزمینی در ایران و آسیای میانه قنات و کاریز و در کشورهای عربی فقره است. کاریز کلمه‌ای پارسی و قنات معرب کنات فارسی است که از ریشه فعل کندن گرفته شده است.

بسیاری از کارشناسان، قدمت حفر قنات را به دوره هخامنشی مربوط می‌دانند. آنها بر این باورند که بهره‌برداری از قنات ابتدا در ایران انجام شده و در دوره‌ هخامنشی ایرانیان آن را به عمان، یمن و شاخ آفریقا برده، سپس توسط مسلمانان به اسپانیا راه یافت. این اختراع که از ایران به بسیاری از کشورهای دیگر رفته هم اکنون شهرت جهانی دارد و مردم در بسیاری از نقاط جهان آن را مورد بهره برداری قرار می‌دهند.

جالب است بدانید که قدیمی‌ترین قنات‌ها در ایران، افغانستان و تاجیکستان یافت می‌شوند، هم اکنون در ٣٤ کشور دنیا قنات وجود دارد، 40 ‌هزار قنات فعال موجود در ایران چند برابر بیش‌تر از کل قنات‌ها در تمام دنیاست و با اهمیت‌ترین قنات‌های ایران در استان‌های کویری خراسان، یزد، کرمان، مرکزی و فارس وجود دارند.

در بسیاری از کتب و منابع تاریخی بارها نوشته شده که ایرانیان در هزاران سال پیش مخترع قنات بوده‌اند. عمر برخی از قنات‌های ایران 5 یا 6 هزار سال است یعنی عمری برابر با تاریخ کهن ایران. با وجود قدمت چند هزارسالة این سازة بشری، در حال حاضر نیز این روش در برخی از خشک‌ترین مناطق ایران مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ساختمان قنات، متشکل از یک دهانه روباز، یک مجرای تونل مانندِ زیرزمینی و چندین چاه عمودی که مجرا یا کوره زیر زمینی را در فاصله‌های معین با سطح زمین مرتبط می‌کند. این چاه‌های عمودی سوراخ‌هایی را در سطح زمین به وجود می‌آورند. این سوراخ‌ها موجب می‌شوند گرد و غبار بیرون برود و اکسیژن به کارگران در حال کار برسد. نحوه استخراج در قنات به گونه‌ای است که آب بدون کمک و صرف هزینه و تنها با استفاده از نیروی ثقل از زمین خارج می‌شود.

"قنات ایرانی" به فهرست میراث جهانی یونسکو اضافه شده است، طبق گزارش این سازمان قنات یکی از قدیمی‌ترین معجزات مهندسی‌های هوشمندانه و روشی خردمندانه برای تامین آب مورد نیاز است.

حفر قنات دقت بسیار زیادی می‌طلبد، چرا که زاویه‌های تونل‌ها باید در شیبی مناسب واقع شوند تا آب آزادانه جریان داشته باشد، اما نه به اندازه‌ای که فرسایش را تشدید کند و باعث ریزش تونل شود. امروزه نیز این سازه نیازمند نگهداری و تعمیرات سالانه است.

قنات‌ها اثرات  تاریخی و فرهنگی غیرقابل انکاری در فلات خشک ایران داشته‌اند. در واقع به کمک قنات بود که تمدن‌ها توانستند در در بیابان‌های خشک به زراعت بپردازند. این سامانه بیشترین تاثیر را شاید در شهر تخت جمشید داشته است. این شهر باستانی که در منطقه‌ای خشک و متروک واقع شده است به کمک قنات تبدیل به یکی از مهم ترین شهرهای باستانی شد که تا به امروز نیز زیبایی‌اش چشم‌ها را خیره می‌کند.