شمس العماره;  اولین آسمان خراش تهران

بنای باشکوه شمس العماره، جای بسیار خوبی برای غرق شدن در معماری ایرانی دوره ی قاجار می باشد. چهارمین پادشاه قاجار یعنی ناصرالدین شاه بواسطه علاقه زیادی که به سفرهای اروپایی داشت،  همیشه از ساختمان های بلند و کاخ های خراشیده و سر به فلک کشیده اروپاییان تمجید و تعریف می کرد. بنابراین او پس از یکی از سفرهایش در سال 1282 دستور داد که در محل زندگی خودش کاخی بلند و چند طبقه بسازند. این بنای 5 طبقه که به شمس العماره معروف شد در سال 1284 توسط ناصرالدین شاه افتتاح شد. مشهور است ناصرالدین شاه هر روز به بالای شمس العماره می رفت و از آنجا شهر را تماشا می کرد. شمس العماره اولین بنایی بود که به غیر مسجد، از دیگر خانه های مردم بلندتر بود و به خانه آنها اشراف داشت، به همین دلیل شمس العماره اولین آسمان خراش زمان خودش بود.

این بنای باشکوه پنج طبقه با 35 متر ارتفاع، به دلیل ارتفاع زیاد، دید بسیار خوبی به مناظر و دیدنی های شهر تهران داشته است. علی رغم رنگ و بوی اروپایی این عمارت، از ویژگی های معماری در سبک معماری این بنا  قرینه بودن ساختمان، کاشی کاری و تزیینات داخلی و نما و … به چشم میخورد. از خاطرات جالب ناصرالدین درباره این بنا آمده است که مردم به دلیل اشراف عمارت شمس العماره به خانه های اطراف، احساس ناامنی می کردند بنابراین دور هم جمع شدند و شکایت خود را پیش امام جمعه بردند و او هم شاه را باخبر کرد. همین شکایت مردم باعث شد که شاه بسیار کمتر برای تماشای شهر به شمس العماره برود. بنای زیبای شمس العماره تا مدتها قبل از ساخته شدن سر در باغ ملی، نماد تهران محسوب می شد.

تختی به نام طاووس; خورشیدی از جنس جواهر

ازآنجا کهفتحعلی شاه دومین پادشاه قاجار به جواهرات سلطنتی علاقه ی بسیاری داشت، فرمان داد تا استادان، زرگران، جواهرتراشان و میناکاران اصفهانی به مباشرت نظام الدوله محمدحسین‌خان صدر اصفهانی فرمانفرمای اصفهان، تختی عظیم و مجلل با استفاده از جواهرات و طلای خزانه قاجار بسازند.  به دلیل نقش خورشید مرصعی که در صدر تخت تعبیه شده به نام تخت خورشید معروف گردید و سالها با همین نام شناخته شد تا آن‌ که فتحعلی شاه با بانویی به نام طاووس تاج‌الدوله ازدواج کرد. از همان زمان به مناسبت نام او، تخت به نام طاووس مشهور شد.

جواهرات بسیاری برای تزیین تخت بکار رفته است که از جمله آن ها می توان به تعداد بسیاری الماس، یاقوت کبود و زمرد اشاره کرد. ناصرالدین شاه بواسطه ی علاقه ی زیادی که به جواهرات سلطنتی داشت، در زمان خود دستور به تعمیر و بازسازی تخت داد. پس از تعمیر، تغییرات جزئی نیز بر روی تخت اعمال شد که از آ‌ن‌ جمله اضافه شدن مصرع‌هایی با مضمون تعمیر تخت به فرمان ناصرالدین شاه است. این اشعار بر روی کتیبه‌ای از زر در اطراف تخت، به خط نستعلیق و با مینای لاجوردی نگاشته شده است.

جالب است بدانید که این تخت طاووس با تخت طاووس نادری متفاوت است اما بسیاری این دو تخت را با یکدیگر اشتباه می گیرند.. تخت طاووس نادری، تختی مزین به الماس کمیاب کوه نور بود که نادرشاه افشار به همراه الماس دریای نور آن را از هند به عنوان غنیمت به ایران آورد. تخت طاووس نادری پس از مرگ نادشاه اول به افغانستان برده شد و پس از جدا شدن الماس کوه نور، تخریب شد و از بین رفت. این تخت گرانبها تا سال 1360  در کاخ گلستان نگهداری می شد اما به سبب وجود جواهرات بر روی تخت، به خزانه جواهرات ملی در بانک مرکزی واقع در خیابان فردوسی منتقل شد.

سنگ قبر پر ماجرای ناصرالدین شاه

ناصر الدین شاه همانگونه که در طول حیاتش با سفر های پر زرق و برقش به کشورهای اروپایی و ترویج فرهنگ فرنگی مآب‌ها در ایران، مردم را دچار سردرگمی میکرد، حتی مرگ او نیز دردسرهای عجیبی برای مردم در پی داشت. ناصرالدین شاه در آستانه پنجاهمین سال تاج گذاری خود در سال 1275 ه ‍.ش به دست یکی از پیروان سیدجمال الدین اسدآبادی، میرزارضای كرمانی در حرم شاه عبدالعظیم در شهرری ترور شد و از آن پس تهرانیان قدیم به ناصرالدین شاه لقب شاه شهید را دادند. کالبد شاه شهید پس از مدت ها نگهداری در تکیه دولت، سرانجام در سالروز مرگش با اجازه علما در آرامگاه دائمی خود کنار مرقد حضرت عبدالعظیم(ع) به خاک سپرده شد. از آنجاکه شاهزادگان و درباریان قاجاری در ساخت آرامگاه اختصاصی برای قبله عالم کوتاهی کرده بودند، به یكی از استادان برجسته سنگتراش آن زمان به‌نام استاد حسین حجار (حجارباشی) در یزد دستوری مبنی بر ساخت سنگ قبری برای ناصرالدین‌شاه دادند.

استاد «حسین حجارباشی» چهار سال زمان برای ساخت سنگ قبر ناصرالدین شاه که  از شاهکارهای دوران قجر محسوب می‌شود را صرف کرد. وی از یك تكه سنگ مرمر سبز با حجاری خارق‌العاده‌اش، تمثالی از شاه را حك كرد و نهایت ظرافت و زیبایی را در آن سنگ قبر به كار برد و دورتادور آن نیز، شعری 12بیتی در سوگ او حك كرد. داستان این سنگ قبر پر ماجرا تازه از اینجا شروع میشود که چگونه با مرارت و زحمت فراوان توسط مردم از یزد به تهران بدون وسیله نقلیه منتقل شد. نقل شده است که در هر آبادی، حاكم ، كدخدا و اعیان مجبور بودند كه در مسیر سنگ صف بكشند و كشاورزان هر آبادی سنگ را با غلتاندن آن روی تیرهای چوبی، به سمت تهران حمل می‌كردند. گفته‌ها حاكی از آن است كه به دلیل وزن سنگین این سنگ، تحمل آن برای افراد بسیار سخت بود تا آنجا كه بین 30تا 50 نفر از مردان به‌دلیل فشار سنگ، كشته شدند. پس از پایان ساخت و حجاری سنگ قبر، مظفر الدین شاه به استاد حسین، صدتومان دستمزد داد که این رقم ناچیز برای این اثر سخت و پر زحمت چنان توهین آمیز بود که كه وی از شدت رنج و اندوه بیمار شد و درگذشت. سنگ قبر ناصرالدین شاه در خلوت کریمخانی نگهداری می‌شود. این سنگ پس از انقلاب ۱۳۵۷ از روی قبر ناصرالدین شاه در شهر ری برچیده گردید و به کاخ گلستان نقل مکان داده شد.

تخت مرمر

ایوان تخت مرمر قدیمی ترین و یکی از دیدنی ترین بناها در کاخ گلستان می باشد که ساخت آن به دوران کریم خان زند  بر میگردد. این ایوان جایگاهی بوده که پادشاهان قاجار در آن به مراسم سلام می نشستند و طبقه های مختلف مردم در آن حضور می یافتند. در مرکز این ایوان تختی از جنس مرمر قرار دارد که به دستور فتحعلی شاه قاجار، در سال ۱۲۲۱ هجری قمری توسط  حجاران و سنگ‌تراشان معروف اصفهانی،  از سنگ مرمر زرد یزد تراشیده شد. این تخت شامل ۶۵ قطعه مرمر بزرگ و کوچک می باشد. میرزا بابای شیرازی نقاش‌باشی آن را طراحی کرده و سرپرستی حجاری به عهده استاد محمد ابراهیم اصفهانی بوده است. ارتفاع تخت مرمر در کاخ گلستان به یک متر از کف ایوان می رسد. در چهار گوش این ایوان از مجسمه هایی استفاده شده است، که شامل 6 فرشته و 3 دیو است. جالب است که بدانید آخرین مراسم رسمی که در این ایوان برگزار شد، تاج‌گذاری رضاخان در سال ۱۳۰۴ خورشیدی بود. بسیاری گفته اند که شکل ظاهر تخت مرمر برگرفته شده از داستان تخت حضرت سلیمان است که تختش بر روی دوش پری ها و دیوها قرار داشت .

عمارت الماس

عمارت الماس در قسمت جنوبی محوطه باغ گلستان یکی از قدیمی‌ترین عمارت‌های کاخ گلستان است. این عمارت در دوره فتحعلی‌شاه قاجار به مجموعه کاخ گلستان اضافه شد. برای تزیین و زیباسازی تالار از آیینه‌کاری‌ و مقرنس‌کاری‌های بی‌نظیری استفاده شده است که به گفته برخی مورخان  وجه تسمیه این عمارت، شباهت آیینه‌کاری مقرنس‌های ایوانچه جنوبی به شکل الماس می‌باشد که چشم نوازی می کنند. این قسمت قدیمی‌ترین بخش تالار می‌باشد که ساخت آن به دوران فتحعلی شاه قاجار می رسد. این کاخ هم اکنون شامل تصاویری از ناصرالدین شاه و درباریانش در حال شکار و تندیسی از عباس میرزا است.

عباس میرزا فرزند فتحعلی شاه است که به دلیل رشادت هایی که در طول جنگ های مختلف ایران با روسیه داشته است به عنوان یکی از پرافتخار ترین شخصیت های آن دوره محسوب می شود. متاسفانه در دوران جنگ تحمیلی آسیب هایی به این عمارت وارد شد چرا که در آن دوران، به دلیل اصابت موشک به بازار کنار این بنا، بخشی از سقف و آینه کاری ها به صورت کامل از بین رفت. اما خوشبختانه بعد از پایان جنگ، بازسازی این بخش از کاخ آغاز شد. نکته جالب توجه این است که بخشی از کاغذ دیواری که برای ساخت تالار الماس کاخ گلستان تهران استفاده شده بود، در انبار این عمارت پیدا شده و برای ساخت مجدد مورد استفاده قرار گرفت. بنابراین ظاهر امروزی این کاخ را میتوان مشابه با همان تالاری در نظر گرفت که در دوره ناصرالدین شاه وجود داشته است.

تالار آینه

تالار آیینه یکی از مشهورترین بخش‌های کاخ گلستان است که در سال ۱۲۵۳ هجری شمسی همزمان با تالار سلام ساخته شده است. این تالار در دوره ناصرالدین شاه با مسئولیت حاجی ابوالحسن معماری باشی ملقب به طراحی و ساخته شده است. ساخت این تالار به مدت سه سال به طول انجامید اما تزئین و آیینه کاری آن نزدیک به  4 سال به طول انجامید و سرانجام سال 1260 شمسی مراحل ساخت آن تمام شد . در این تالار از آینه کاری بسیار زیبایی به کار گرفته شده است که زیبایی آن هر بیننده ای را خیره می کند. علت شهرت تالار آینه، نقاشی معروفی است که کمال الملک از این تالار کشیده است. کمال الملک در سال 1270 بعد از گذشت 10 سال از ساخت این تالار، نقاشی ای با رنگ و روغن خلق کرد که بر شهرت و زیبایی آن افزوده شد. کمال الملک این نقاشی را به مدت 5 سال کشید و در این  نقاشی ناصرالدین شاه در تالار دیده می شود. این اثر هنری به زیبایی انعکاس نورهای روش فرش ، آیینه کاری ها، پرده ها و چراغ ها را به نمایش می گذارد. اکنون این نقاشی در تالار سلام نگهداری می شود. در این تابلو ناصر الدین شاه مقابل ارثی وسط بر روی صندلی نشسته و تصویر تخت طاووس در گوشه جنوب شرقی تالار به خوبی پیدا است.